Tweeënzestig van de honderdveertien. Dat is het getal dat bleef hangen toen ik het onderzoek las. Tweeënzestig respondenten in de Vesdrevallei die — twee tot drie jaar na de overstromingen van juli 2021 — aangaven dat hun psychosociaal welzijn nog altijd slechter was dan ervoor. Nele De Maeyer en haar team aan de Universiteit Gent publiceerden de resultaten begin 2025 in het tijdschrift Climate. Het is een van de weinige studies die niet naar de directe nasleep kijkt, maar naar wat er overblijft als de camera's weg zijn en de noodhulp is opgedroogd.
Negenentwintig van die tweeënzestig noemden hun situatie "aanzienlijk slechter." Niet een beetje. Aanzienlijk.
Angst bij regen. Verlies van gehechtheid aan de eigen woning. Financiële, fysieke en mentale schade die door elkaar lopen — omdat ze dat doen, in het echt, bij mensen die hun huis hebben zien vollopen.
Dit artikel gaat niet over psychologie. Althans, niet alleen. Het gaat over een vraag die niemand stelt: wat gebeurt er met je gezondheidszorg als het water niet alleen je huis maar ook je digitale toegang meeneemt?
Wat overstromingen doen met de gezondheid — het onderzoek
De gezondheidseffecten van overstromingen zijn beter gedocumenteerd dan je zou denken. En slechter dan je zou hopen.
Tussen 2007 en 2012 financierde de Europese Commissie het onderzoeksproject MICRODIS — Integrated Health, Social and Economic Impact of Extreme Events — geleid door het Centre for Research on the Epidemiology of Disasters aan de UCLouvain in Brussel. Het project, gefinancierd vanuit het Zesde Kaderprogramma voor Onderzoek (FP6), bracht onderzoekers samen om de impact van natuurrampen op huishoudens en gemeenschappen in kaart te brengen. Een van de onderzoeksrapporten, opgenomen in het kennisportaal van UN-SPIDER, analyseerde specifiek de gezondheidseffecten van natuurrampen in Duitsland en andere geselecteerde Europese landen. Een ander rapport, aangehaald door Evidence Aid, bood een systematisch overzicht van de gezondheids- en zorgsysteemimpact van aardbevingen, stormen en overstromingen.
De bevindingen waren niet verrassend voor wie erbij stilstaat, maar confronterend als je ze op een rij zet. Overstromingen veroorzaken niet alleen waterschade. Ze veroorzaken infectieziekten door besmet water en riooloverlopen. Huidaandoeningen. Luchtwegproblemen door schimmel in vochtige woningen — maanden, soms jaren na de vloed. Verwondingen tijdens evacuatie en opruiming. En dan het mentale: posttraumatische stressstoornis, depressie, angststoornissen, slaapproblemen.
Een systematische review en meta-analyse in Frontiers in Psychiatry uit 2022, die 23 studies samenvatte, bevestigde wat rampenonderzoekers al langer wisten: PTSS-prevalentie onder overstromingsslachtoffers is structureel hoog, en de cijfers variëren sterk afhankelijk van de ernst van de blootstelling, de sociaaleconomische positie van de getroffen bevolking, en de beschikbaarheid van professionele hulp. Precies die factoren die in Wallonië — waar de tien zwaarst getroffen gemeenten overwegend lagere inkomensgroepen huisvestten — in ongunstige richting wezen.
Kijk. België scoort slecht op psychotraumazorg. Dat is niet mijn mening — dat staat in een rapport van de Belgische federale overheid zelf. Er is geen gecertificeerd en publiek toegankelijk netwerk van psychotraumatherapeuten, er is weinig maatschappelijke bekendheid met PTSS als concept, en de initiatieven rond traumazorg zijn — in vergelijking met landen als de Verenigde Staten — relatief nieuw. Dat schreef een onderzoeksteam van de VUB al in 2021, in het tijdschrift Frontiers in Psychiatry, naar aanleiding van de terroristische aanslagen in Brussel. Datzelfde structurele tekort trof een paar maanden later ook de overstromingsslachtoffers in de Vesdrevallei.
De digitale belofte
En toen kwam de wending die niemand had gepland.
De COVID-19-pandemie — die anderhalf jaar vóór de overstromingen begon — had in heel Europa een ongekende versnelling veroorzaakt in digitale gezondheidszorg. Videoconsulten bij de huisarts. Telepsychiatrie. Digitale recepten. Online afspraken. Apps voor psychologische ondersteuning. België ontwikkelde eHealth-actieplannen, lanceerde het nationale eHealth-platform, en scoorde in het EU-indicatorenonderzoek van 2024 de maximale score: 100 procent maturiteit op digitale gezondheidsdiensten — de hoogste score in de EU, boven Denemarken en Estland die op 98 procent bleven steken.
Het Belgische parlement nam in september 2024 een resolutie aan om digitale gezondheidsapplicaties toegankelijker en betaalbaarder te maken. De federale overheid werkt aan het Belgian Integrated Health Record — een gecentraliseerd digitaal patiëntendossier dat zorgverleners, ziekenhuizen en huisartsen moet verbinden. De richting is ondubbelzinnig: gezondheidszorg wordt digitaal. Niet als optie, maar als fundament.
Maar goed. Een digitaal fundament vereist een digitale vloer. En die vloer bestaat uit apparaten.
Een tablet. Een smartphone. Een laptop met een werkende camera en een stabiele internetverbinding. Dat zijn de minimumvereisten voor een videoconsult met je huisarts, voor het openen van je elektronisch patiëntendossier, voor het aanvragen van een psychologische doorverwijzing via het portaal van je ziekenfonds.
En het zijn precies de dingen die als eerste sneuvelen als je huis onder water staat.
De kloof die niemand meet
Hier snijden twee realiteiten elkaar, en het resultaat is een blinde vlek in het rampenbeleid.
Aan de ene kant: een zorgsysteem dat steeds digitaler wordt en steeds meer vereist dat patiënten zelf verbinding maken — online, via een apparaat, met een account en een wachtwoord dat ze onthouden.
Aan de andere kant: een overstroming die in één nacht alle apparaten in een huishouden onbruikbaar maakt. En niet alleen de apparaten — ook de router, de modem, de opladers, de kabels. De hele digitale infrastructuur op huishoudniveau.
In de Vesdrevallei duurde het elf maanden voor de laatste gemeenschappen weer telecommunicatie hadden. Elf maanden. In een land waar je huisarts videoconsulten aanbiedt, waar je ziekenfonds een app heeft, waar je psycholoog na de pandemie deels is overgeschakeld op online sessies. Hoe vraag je psychologische hulp aan — hulp die je aantoonbaar nodig hebt, de data is er — als je geen apparaat hebt om die hulp te bereiken?
De National Digital Inclusion Alliance — een Amerikaans instituut, maar hun analyse is universeel — publiceerde eind 2024 een gedetailleerd raamwerk voor digitale inclusie bij rampenherstel. Hun aanbeveling, ik citeer vrij: werk samen met technologiebedrijven, non-profit device refurbishers en overheidsinstanties om vervangende smartphones, tablets en laptops te verstrekken aan gezinnen wier apparaten verloren of beschadigd zijn bij de ramp. Geef prioriteit aan kwetsbare groepen — lage inkomens, ouderen, gezinnen met schoolgaande kinderen.
Dat is Amerika. In België bestaat er geen equivalent beleid. Geen rampenherstelprogramma dat "vervanging van digitale apparaten" als prioriteit benoemt. Geen samenwerking met refurbishers na een overstroming. De fysieke wederopbouw — bruggen, wegen, woningen — krijgt terecht aandacht en financiering. De digitale wederopbouw wordt aan het individu overgelaten.
Eerlijk gezegd: ik snap het. Beleidsmakers denken in infrastructuur. Kabels, masten, centrales. Die werden gerepareerd — met vertraging, maar ze werden gerepareerd. Waar niemand aan denkt, is de laatste meter: het apparaat op de keukentafel. Dat apparaat is privébezit. De overheid vervangt het niet. De verzekeraar dekt het misschien, als de polis het toelaat. En het gezin dat net zijn cv-ketel en vloer heeft moeten vervangen, heeft geen 900 euro over voor een nieuwe laptop.
De concrete kosten van een verloren tablet
Laat me even concreet worden, want dit wordt anders te abstract.
Een gezin in Pepinster. Twee ouders, twee kinderen op de middelbare school. Het water heeft de begane grond verwoest. De verzekering dekt de structurele schade — deels. De auto is total loss. De cv-ketel moet vervangen. De vloer. Het keukenblad.
De gezinslaptop lag in de woonkamer. De tablets van de kinderen lagen op de salontafel. De router stond naast de televisie. Alles weg.
Wat dat betekent in de weken en maanden erna:
Geen videoconsult met de huisarts voor de moeder die al drie weken niet slaapt en bij elke regendruppel schrikt — dat is een economische impact die in geen enkel schaderapport staat. Geen online afspraak bij de kinesist voor de vader met rugklachten van het opruimwerk. Geen Smartschool voor de kinderen — België's meestgebruikte digitale leerplatform — wat betekent: gemiste lessen, gemiste deadlines, gemiste toetsen. Geen toegang tot de website van het OCMW om financiële steun aan te vragen. Geen bankapp om de herstellingskosten bij te houden.
De kost van een nieuwe laptop: 899 euro. De kost van een refurbished laptop: 449 euro. Het verschil: 450 euro die naar de cv-ketel kunnen gaan, of naar de vloer, of naar de eerste termijn van de psycholoog die de kinderen nodig hebben omdat ze niet meer durven slapen als het regent.
En als je dat doorrekent voor 25.000 huishoudens met substantiële schade — het getal dat ik in een eerder artikel heb geschat — dan praat je over miljoenen euro's aan verschil tussen nieuw en refurbished. Miljoenen die in getroffen gezinnen blijven, in plaats van naar fabrieken in Shenzhen te gaan.
Wat wij zien — en wat wij niet beweren
Ik moet hier dezelfde transparantie bieden als altijd: wij verkopen refurbished elektronica via Bol.com. Dat is ons bedrijf. Wat volgt is geen neutrale analyse — het is een observatie vanuit een positie.
Bij SecondBay verwerken we retours van onze eigen verkopen. Elke dag. Een tablet die terugkomt omdat de klant toch een ander model wilde. Een laptop die uit de doos is gehaald, aangezet, en teruggestuurd — de beschermfolie zit er soms nog op. We testen die apparaten, beschrijven de staat eerlijk, en bieden ze opnieuw aan. Met twee jaar garantie. Dat is de circulaire economie op haar concreetst — niet als theorie, maar als dinsdag.
Wat wij niet beweren: dat we de oplossing zijn voor rampenherstel. Dat zijn we niet. Wij zijn een webshop. Maar wij zijn wel een webshop die een refurbished tablet aanbiedt voor 349 euro waar dezelfde tablet nieuw 599 kost. En als een gezin in een getroffen regio die tablet bestelt via Bol.com — morgen geleverd, in heel België — dan is dat geen liefdadigheid. Dat is een transactie. Maar het is een transactie die mogelijk maakt dat een kind weer op Smartschool kan, dat een moeder haar huisarts kan videobellen, dat een vader zijn OCMW-aanvraag online kan indienen.
Die ene transactie. Dat is wat digitale inclusie in de praktijk betekent.
De stukken op de tafel
We weten nu hoe overstromingen de gezondheid raken — het MICRODIS-project en tientallen vervolgstudies hebben dat onderbouwd. We weten dat de mentale gezondheidsimpact langdurig is — twee tot drie jaar na de vloed, in de Vesdrevallei, gaat het voor meer dan de helft van de betrokkenen nog niet beter. We weten dat de gezondheidszorg digitaal is geworden — België scoort 100 procent op de EU-maturiteitsindex, het parlement duwt door, het Belgian Integrated Health Record komt eraan.
Wat we ook weten: Europeanen consumeren jaarlijks tientallen kilo's aan elektronica per persoon, de e-waste-berg groeit, en de refurbished markt biedt een alternatief dat zowel goedkoper als duurzamer is. Dat alternatief bestaat. Het is bereikbaar. Het wordt geleverd.
Wat ontbreekt: het beleid dat deze stukken verbindt. Geen programma dat na een overstroming zegt: hier zijn refurbished apparaten voor getroffen gezinnen, zodat ze hun digitale toegang tot zorg, onderwijs en overheidsdiensten kunnen herstellen. Geen verzekeringsoptie die refurbished aanbiedt tegen lagere franchise. Geen rampenplan dat digitale wederopbouw als gezondheidsprioriteit benoemt.
Niet om het een of ander, maar de data is er. De technologie is er. De logistiek is er. Het enige wat ontbreekt is iemand die deze stukken op dezelfde tafel legt.
Wat overblijft
Het EU-onderzoek naar de gezondheidsimpact van natuurrampen — van MICRODIS tot de huidige Horizon Europe-projecten — heeft één ding onomstotelijk bewezen: de schade stopt niet als het water zakt. Ze begint dan pas.
De European Environment Agency rapporteerde 790 miljard euro aan schade door weergerelateerde extremen tussen 1980 en 2023. In Wallonië alleen al: 2,8 miljard in juli 2021. Negenendertig doden. Meer dan 71.000 schadeclaims. En tweeënzestig van de honderdveertien respondenten in een onderzoek dat twee jaar later nog altijd slechter functioneren dan ervoor.
Ergens in de Vesdrevallei — het kan in Pepinster zijn, of in Verviers, of in Chaudfontaine — probeert iemand een afspraak te maken met een psycholoog. De huisarts heeft het aangeraden. De doorverwijzing is er. Het nummer staat op een briefje op het aanrecht.
Maar het is een praktijk die sinds de pandemie werkt met videoconsulten. En de laptop ligt nog altijd in een container bij het recyclagepark.
Een refurbished exemplaar kost 449 euro.
Die 449 euro staat in geen enkel rampenherstelplan.
